Bratek ogrodowy (Viola × wittrockiana) to jedna z najbardziej rozpoznawalnych roślin ozdobnych, która od wieków zdobi polskie ogrody, balkony i cmentarze. Jego wyjątkowe kwiaty o bogatej palecie barw sprawiają, że mimo niewielkich rozmiarów zdobył nasze serca. Mi bratki mocno kojarzą się z tradycyjnymi, wiejskimi ogródkami pełnymi bezpretensjonalnego uroku.
Wrzesień to najlepszy czas na sadzenie bratków z rozsady. Dzięki temu już wiosną rośliny zachwycą nas kolorowym dywanem kwiatów. Choć bratek niektórym kojarzy się z babcinymi ogródkami, to jego historia, symbolika i zastosowanie w ogrodnictwie, kuchni są naprawdę fascynujące i bardziej romantyczne niż by się wydawało.
Skąd się wziął bratek ogrodowy?
Bratek ogrodowy to roślina dwuletnia, która powstała w wyniku skrzyżowania trzech gatunków:
- fiołka trójbarwnego (Viola tricolor),
- fiołka żółtego (Viola lutea),
- fiołka ałtajskiego (Viola altaica).
Roślina dorasta jedynie do 25 cm wysokości, ale jej kwiaty mogą osiągać imponującą średnicę nawet 12 cm!
Pierwsze wzmianki o bratku pochodzą z 1531 roku, kiedy niemiecki teolog i botanik Otton Brunfels nazwał go Herba trinitatis. Już w 1833 roku znanych było ponad 400 odmian, a w XIX wieku bratek na dobre zagościł w ogrodach całej Europy.
W książce „Kwiaty naszych ogrodów” (1877) Edmund Jankowski pisał o bratkach: „Co do ozdobności jest pierwszorzędnym kwiatem”. Zwracał uwagę na niezwykłą zmienność kolorystyczną bratków oraz fakt, że cenne odmiany najlepiej rozmnażać z sadzonek, aby zachować ich piękno:
„Odmiany niestałe z nasienia, jeżeli na to zasługują, mnożyć można z sadzonek… Takie bratki przez zimę przechować w piwnicy lub oranżeryi.”
Dlaczego warto sadzić bratki?
Bratki ogrodowe są niezwykle uniwersalne i znajdują szerokie zastosowanie:
- na rabaty i obwódki – tworzą efektowne kolorowe pasy, długo kwitną
- do skrzynek balkonowych – sprawdzają się jako wiosenna dekoracja tarasów i balkonów,
- do donic ozdobnych – pięknie prezentują się w rustykalnych donicach.
Dzięki kompaktowym rozmiarom i bogactwu barw można je komponować na wiele sposobów, uzyskując efektowną aranżację ogrodu. Dla osób, które lubią zbierać nasiona bratki mogą zaskoczyć – być może uda się uzyskać ciekawą krzyżówkę?
Odmiany bratków
Nie sposób wymienić odmiany, ponieważ bratków jest mnóstwo, ale najciekawsze to:
- Angel Tiger Eye – żółty z wyraźnym ciemnym prążkowaniem na płatkach biegnącym od środka do krawędzi
- Rokoko – odmiana wielkokwiatowa, kwitnący od kwietnia do października (!)
- Black King – szwajcarski, wielkokwiatowy z kwiatami od ciemnego fioletu do czerni.
- Super Beaconsfield – wielkokwiatowy, długo kwitnie (IV-X) – charakteryzuje się pięknym cieniowaniem – od fioletu do bieli, z żółtym oczkiem w środku kwiatu
- Frizzle Sizzle – seria bratków z brzegami kwiatu w formie falbanki, występuje kilka wersji kolorystycznych
- Inspire® Peach Shades – bardzo ładna, pastelowa odmiana – jasno-łososiowy kwiat z odcieniami żółtego i ciemnym żyłkowaniem, wyraźniejszym na dolnym płatku
Jak uprawiać bratki ogrodowe?
Uprawa bratków – siew i sadzenie
- Siew bratków odbywa się na początku lipca. Z nasion przygotowuje się rozsadę, którą sadzimy we wrześniu na miejsce stałe.
- Najlepsze stanowisko dla bratków to miejsce słoneczne lub lekko cieniste, z glebą próchniczną, żyzną i umiarkowanie wilgotną.
- Odczyn gleby lekko kwaśny
- Rozstaw sadzenia bratków w gruncie to ok. 20-25cm, bratki w donicach można sadzić gęściej.
Pielęgnacja bratków
- Pierwszy rok: rośliny wymagają regularnego podlewania.
- Drugi rok: zaleca się nawożenie, najlepiej obornikiem lub nawozem do roślin kwitnących – dwa razy w sezonie.
- Przekwitłe kwiaty należy usuwać, chyba że czekamy na nasiona.
- Bratki uprawiane w doniczkach wymagają regularnego podlewania.
- Kwitnienie: największą zaletą bratków jest ich długie kwitnienie – od kwietnia aż do końca czerwca.
Choroby i szkodniki bratków
Najczęstsze problemy w uprawie bratków to:
- zgnilizna korzeni wywołana przez grzyby Fusarium
- mączlik szklarniowy, który osłabia rośliny i powoduje żółknięcie liści
Bratek w kulturze i tradycji
W polskiej tradycji ludowej bratki nazywano „macoszkami”. Jak wspominał Oskar Kolberg, lud widział w układzie płatków postacie rodzinne: macochę, córki i pasierbice. Symbolika ta zapisała się w kulturze wiejskiej na terenie dawnego zaboru pruskiego.
W Anglii bratki były natomiast symbolem sekretnej miłości. William Szekspir w Śnie nocy letniej wspominał fiołek trójbarwny jako składnik magicznego eliksiru miłosnego. Do dziś bratki oznaczają: „myślę o tobie”.
Gromadą bratków z głębi cmentarza
wschodzą umarli,
strojni w kolory które trumiennym
sukniom wydarli.
Karmią się słońcem, łzami o zmroku,
rosą nad ranem —
jeszcze grymasem niedawnej śmierci
powykrzywiani.
Pawlikowska-Jasnorzewska, 1932
Bratek w kuchni i medycynie
Bratek to nie tylko roślina ozdobna, ma również zastosowanie kulinarne i lecznicze:
- Jadalne kwiaty bratka – świetnie nadają się do dekoracji sałatek, deserów i ciast. Dodają potrawom wykwintności i koloru.
- Właściwości zdrowotne – choć mniej ceniony niż fiołek trójbarwny to bratek może wspierać leczenie dolegliwości gardła i problemów skórnych.
Dlaczego warto mieć bratki w ogrodzie?
Bratek ogrodowy to kwiat o bogatej historii, niezwykłej symbolice i szerokim zastosowaniu. Jest łatwy w uprawie, mało wymagający i niezawodny w tworzeniu kompozycji w donicach. Sadząc bratki we wrześniu, zapewniamy sobie piękny, kolorowy ogród już od kwietnia. Kolorystyka jest niemal nieograniczona. Bratki w donicach prezentują się świetnie i bardzo długo mogą być ozdobą dzięki długotrwałemu kwitnieniu.
